Maria Krajewska
 
Fobia szkolna jako jeden z rodzajów nerwic dziecięcych.
 
Większość dzieci idących po raz pierwszy do szkoły, ogarnia niepokój wypływający z dwóch odrębnych źródeł. Jednym z nich jest lęk przed oddzieleniem od  rodzica, a drugim lęk przed nieznanym, czyli szkołą. Znaczna część dzieci oswaja się z tym złożonym lękiem, lecz niektóre z nich nie są do tego zdolne z powodu problemów tkwiących w nich samych lub wskutek rozmaitych urazów. W takim przypadku niepokój związany z oddzieleniem może stać się zasadniczym problemem lub może przerodzić się w fobię szkolną.
 
Fobia szkolna (skolionofobia, didaskaleinofobia) jest zaburzeniem nerwicowym związanym ze środowiskiem szkolnym i stawianymi przez nie wymaganiami. Fobia szkolna polega na silnym – nie do opanowania – lęku przed szkołą, który pod względem symptomatyki może przedstawiać się rozmaicie.
Istotą fobii szkolnej jest odmowa dziecka lub osoby dorastającej pójścia do szkoły. Może to się zdarzyć bez wyraźnej przyczyny. Często decyzję tę przyspiesza jakaś dodatkowa sytuacja stresowa, jak np. konieczność podporządkowania się określonym rygorom, zmiana szkoły, konieczność zdania egzaminu. Fobia może rozwijać się stopniowo  prawie niezauważalnie, zazwyczaj, gdy dziecko jest często zatrzymywane w domu przez nadmiernie troskliwych rodziców z powodu drobnych dolegliwości zdrowotnych. U niektórych dzieci objawy psychosomatyczne zdarzają się zazwyczaj w tym czasie, gdy dziecko powinno pójść do szkoły. Mogą to być: bóle i zawroty głowy, bicie serca lub duszności, bóle pseudoreumatyczne w mięśniach lub stawach. Najczęściej jednak objawia się to w zakłóceniu czynności przewodu pokarmowego: w bólach lub skurczach brzucha, nudnościach, wymiotach lub biegunce, odmowie jedzenia, dławieniu się jedzeniem, a nawet w powolnym przeżuwaniu pokarmów, w wyniku czego zjedzenie prostego śniadania wymaga długiego okresu czasu. Niekiedy pojawiają się stany podgorączkowe. W niektórych przypadkach zaobserwować można zakłócenia mowy, jak np. niemożność głośnego mówienia, uporczywy szloch.
Lęk przed szkołą może powodować ucieczki z niej. Wydaje się więc niezwykle ważne, by odróżnić fobię szkolną od wagarów. Zdarza się wiele przypadków, że dzieci nerwicowe, którym pomaga się wrócić do szkoły, traktowane są tak samo wrogo, jak zwykli wagarowicze. Dzieci cierpiące na fobię na ogół lubią szkołę. Często są to uczniowie mający dobre oceny, lubią czytać i są bardzo skrupulatni w odrabianiu lekcji szkolnych. Niekiedy czynnikiem nerwicogennym może być  poczucie odpowiedzialności – wielu z nich wpada w panikę na myśl o pogorszeniu swoich ocen. Dzieci te mogą mieć wysoki iloraz inteligencji i bogatą wyobraźnię.
Podstawowymi czynnikami, które należy rozważyć w aspekcie fobii szkolnej są po pierwsze rozmaitego typu zakłócenia życia rodzinnego: konflikty między rodzicami, wrogi klimat rodzinny, neurotyczne małżeństwa, chroniczne nieprzystosowanie rodziny, trudności ekonomiczne, wpływ wywierany przez pracujące matki oraz różnorodne konflikty rzutujące na całe rodziny. Drugim ważnym czynnikiem sprzyjającym powstawaniu f.sz. jest szkoła, a w szczególności jej kierownictwo i nauczyciele nie potrafiący odróżnić nerwicowego ,,odrzucenia szkoły” przez dzieci. Może to prowadzić do poważnych konsekwencji pedagogicznych i psychospołecznych.
 
Pedagogiczne i psychospołeczne konsekwencje fobii szkolnej.
Dzieci cierpiące na f.sz. są to często dzieci nieśmiałe, zamknięte w sobie, łatwo odczuwające zagrożenie, opuszczenie, źle reagujące na dezaprobatę. Mogą mieć tendencje perfekcjonistyczne, np. obsesyjnie pragną być prymusami. Mimo osiągania pozytywnych rezultatów nadal nie wierzą we własne siły. Nieufnie odnoszą się do akceptacji ze strony innych. Mogą także łatwo paść ofiarą freudowskiej ,,nerwicy sukcesu”, objawiającej się tym, że postępy i nagrody wywołują więcej lęku niż poczucia zaspokojenia. Często spotkać można nieuświadomione i nierozwinięte konflikty między potrzebą zależności a potrzebą niezależności. Konflikty te zarysowują się w stosunkach z rodzicami, którzy reprezentują postawy mieszane: przesadnej opieki, a równocześnie nieukrytej niechęci, czy wrogości.
Fobia szkolna wywiera wpływ na całe życie dziecka. Sam objaw izoluje je od normalnych doświadczeń i niemal uniemożliwia dalszy rozwój psychiczny.
F.sz. jest ważnym prekursorem fobii pracy u dorosłych i stanowi pewną kategorię zaburzeń psychicznych. Istnieje duże prawdopodobieństwo zachorowań dzieci z f.sz.na niektóre alergie wieku dziecięcego (szczególnie astmę).  Jednostki dotknięte f.sz. powinny być ,,wyłowione” w klasie szkolnej. Wymaga to jednak specjalnej wiedzy od nauczyciela, by mógł dostrzec takie dziecko i skutecznie z nim postępować.
 
Postępowanie z dzieckiem z f.sz. w szkole i w domu.
 
        Problem f.sz. zawiera się w trójkącie: rodzina-szkoła-dziecko. Najważniejszym czynnikiem w postępowaniu z dzieckiem jest zdrowa rodzina, dająca dziecku poczucie bezpieczeństwa.
O łatwości przystosowania się dziecka do szkoły w pewnym stopniu decyduje atmosfera szkoły i właściwości psychiczne nauczyciela. On to w pierwszym okresie styka się z dzieckiem najwięcej. Może więc dziecku pomóc, lecz może również swoim postępowaniem przeszkodzić w przystosowywaniu się do nowych warunków. Zmuszanie dziecka do pójścia do szkoły za wszelką cenę może okazać się zawodne, na skutek czego stan dziecka może się pogorszyć. Jest to postępowanie brutalne i niehumanitarne. Odbiera dziecku odrobinę ludzkiej godności.
W terapii dziecka z f.sz. można osiągnąć doskonałe wyniki, koncentrując uwagę na rodzicach, a tylko w niewielkim stopniu na dziecku. Im młodsze jest dziecko z f.sz., im bardziej jego trudności ograniczają się do sprawy chodzenia do szkoły, tym bardziej należy uwzględnić rodziców w procesie leczenia. Należy kłaść nacisk na wczesny powrót dziecka do szkoły i pracować z nim tylko tyle, ile potrzeba do uzyskania spokojnego powrotu do szkoły.
 
 
LITERATURA
1.Ranschburg J.-Lęk-gniew-agresja. 1993
2.Spionek H.-Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne.1975
3.Szyryński W.-Fobia szkolna.Nowa Szkoła 1971/6
4.Weiner I. B.-Fobia szkolna. Zaburzenia psychiczne w wieku dorastania. 1977
5.Whitehead T.-Pokonać lęk. 1995